تبلیغات
نوشیدنی ها - بررسى علمى و فقهى الكل و فراورده هاى آن
 
نوشیدنی ها
درباره وبلاگ


نعره شیر خانه چوبی را ویران نمی کند من از سکوت موریانه باید می ترسیدم...

مدیر وبلاگ : محمد باباپور
مطالب اخیر
نویسندگان
پیوندها
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

ل, مایه اى آلى و تركیب یافته از ئیدروژن, اكسیژن و كربن است كه در عصر حاضر, با پیشرفت روز افزون دانش و فن, كاربردى گسترده در عرصه زندگى بشر, یافته است.

هم اكنون الكل, در صنعت داروسازى و پزشكى, از اهمیت ویژه اى برخوردار شده است.

از الكلها در ساخت داروهاى مسكّن و شربتهاى خواب آور و به عنوان ماده اى زداینده, خشك و ضدعفونى كننده, در بیمارستانها و مركزهاى بهداشتى, استفاده مى شود. در آزمایشگاه هاى پزشكى و اندام شناسى ـ آناتومى ـ جهت نگهدارى اعضاى بدن, الكل, كاربرد گسترده اى دارد.

لكل, براى تهیه مواد اوّلیه در صنعتهاى گونه گون, حلاّل, یا نگهدارنده در پاره اى از داروها, مانند دهان شوى, دواى سرفه و داروى موى سر2, گونه گون عطرها, ادوكلنها, مواد آرایشى, شربتها و عصاره هاى گیاهى, رنگها و مواد پلاستیكى و حتى به تازگى به عنوان سوخت ماشین3 , و یا به تنهایى جهت آرام كردن دردهاى مزمن, همانند آنژین صدرى و قاعدگى دردناك, مار زدگى, سوختگى و سرطان و سایر دردها به كار مى رود.4

با این گستردگى كاربرد و استفاده از الكل در صنعتهاى گوناگون و حیاتى, كه روز به روز در حال گسترش است, بایسته مى نماد حكم پاكى, یا ناپاكى الكل و فراورده هاى آن, در كتاب و سنّت, سرچشمه هاى اجتهادى اسلام, بررسى و پژوهش دقیق و همه سویه گردد.

كوشش جهت شناخت علمى الكل و فراورده هاى آن, و در آوردن و دریافت حكم شرعى آن از كتاب و سنت, منبعها و سرچشمه هاى دینى و نصها و سخنان روشن شریعت, هدف این بررسى و پژوهش است.

امّا از آن جا كه در كتاب و سنت و در سخنان روشن دینى, سخن از الكل به میان نیامده و فقیهان, به این دلیل كه الكل را سُكر آور انگاشته, برابر دلیلها, حكم به نجس بودن آن داده اند; در دیگر سوى, درك سخنان شرع در باب آب مایگان سُكر آور, چه بسا بستگى بر فهم و درك نصها و سخنان وارد شده در باب خمر داشته باشد, لازم و بایسته است نجسى و یا پاكى خمر و مشروبات الكلى را بررسى كنیم. اگر پاكى خمر ثابت گردد, پاكى الكلها نیز به خودى خود ثابت مى شود.

پیشینه تحقیق

از آن جا كه الكل به تازگى در عرصه زندگى بشر راه یافته, ناگزیر بحث از پاكى و نجسى آن را باید در سخنان فقیهان این روزگار جست وجو كرد. بیش تر مجتهدان روزگار ما, در رساله هاى عملیه و استفتاءات خود, به گونه اى حكم گونه گون الكلها را بیان كرده اند; امّا در كتابهاى استدلالى فقهى خود, از وارد شدن به بحث كارشناسى موضوعى و شناخت و تحلیل علمى موضوع, خوددارى ورزیده اند.

شاید نخستین كسى كه براى بیان حكم الكل, خود را ناگزیر از تحلیل علمى موضوع دیده و در كتاب خود: (بحوث فى شرح العروة الوثقى) به شرح در شناخت الكلها و گونه هاى آن, سخن گفته, شهید محمد باقر صدر است.

آقاى خوئى نیز, در كتاب (تنقیح العروه) خود بحث كوتاهى در باب الكلها دارد كه بحثى غیر كارشناسانه است.

در هر حال, كتاب تحقیقى و آكنده از دلیل و برهان و به گونه جداگانه, در این زمینه نگاشته نشده است. گرچه سالیان پیش كتابى با قطع جیبى, به نام: (بررسى فراورده هاى الكل از نظر فقه اسلامى) نوشته دكتر احمد صبور ارودبارى كارشناس دانش شیمى, از سوى دارالتبلیغ اسلامى در قم منتشر گردید, امّا داراى ویژگیهاى استدلالى فقهى نیست.

چنانچه گفته شد, موضوع اصلى این نوشتار, بررسى موضوعى و حكمى الكل و فراورده هاى آن است. اما از آن جایى كه حكم به پاكى و یا ناپاكى آن, بستگى به شناخت خمر و آب مایگان سُكرآور دیگر و حكم آنها دارد, فصل نخست مقاله را به بحث در این باره ویژه مى سازیم. و در فصل دوم نوشتار, در باب شناخت موضوعى نوشیدنیهاى الكلى و آب مایگان سُكرآور, بحث مى كنیم و به جست وجو در حكم پاكى و ناپاكى آنها مى پردازیم.

و در بخش پایانى, كه بخش اصلى نوشتار ماست, از شناخت علمى الكل و فراورده هاى آن و دلیلهاى پاكى, یا ناپاكى آنها سخن رفته است و دلیلهاى فقیهان در حكم الكل, شرابهاى طبى و شربتهاى دارویى الكل دار, به بوته نقد و بررسى گذاشته شده است.

خمر و حكم آن در منابع اجتهادى

1. معناى خمر: خمر در لغت به معناى پوشانیدن و پنهان كردن است. و از آن جا كه شراب قوا و حواس ظاهرى و عقل انسان را مى پوشاند, بدان خمر گفته شده است.5 و در عرف عامه, به هر آب مایه سُكرآورى كه از انگور, یا دیگر میوه ها و دانه ها, گرفته شده باشد, خمر گفته مى شود.6

اما در نظر شرع, آیا هر آب مایه سُكرآورى خمر است و یا این كه خمر بر گونه ویژه نوشیدنیهاى الكلى گفته مى شود؟

در این زمینه, دو دیدگاه وجود دارد:

دیدگاه نخست: خمر عبارت است از گونه ویژه اى از نوشیدنیهاى الكلى كه از خرما, انگور, كشمش, جو, یا عسل و… ساخته شده باشد. برابر این رأى, به هر گونه نوشیدنى الكلى, خمر گفته نمى شود, بلكه زیر عنوان آب مایه هاى سُكرآور قرار مى گیرد.

از آن جا كه سبب حرام بودن خمر, اسكار آن است, آب مایگان سُكرآور نیز حرام هستند. امّا براى پاكى و ناپاكى آن, به دلیل جداگانه اى, غیر از دلیل نجس بودن خمر نیاز است.

دلیلها:

1. پیامبر اسلام(ص) مى فرماید:

(الخمر من هاتین الشّجرتین النخلة والعنبة.)

خمر از دو درخت به دست مى آید: درخت خرما و انگور.

در جاى دیگرى مى فرماید:

(خمر از پنج چیز به دست مى آید: از انگور, كشمش, عسل, جو و خرما.)7

2. امام سجاد(ع) مى فرماید:

(خمر از شش چیز ساخته مى شود: خرما, كشمش, گندم, جو, عسل و ذرّت.)8

دیدگاه دوم: خمر عبارت است از هر گونه آب مایه سُكرآور چه در عصر رسالت, رایج بوده باشد و چه سپسها رایج گردیده باشد. در این نظر, آنچه حرام و نجس انگاشته شده, خمر است; از این روى, همه نوشیدنیهاى الكلى عصر حاضر, زیر عنوان خمر قرار مى گیرند.

اما پیش از ورود به حكم الكل و فراورده هاى آن, همان گونه كه گفته شد, بایسته است از الكلها شناخت كافى به دست آوریم.

الف. شناخت الكلها: 1. تاریخچه كشف الكل و معناى آن: نخستین بار ابوبكر محمد بن زكریاى رازى, پزشك و شیمیدان ایرانى در قرن سوم هجرى, از تقطیر شراب ماده اى به دست آورد و نام آن را الكحل گذاشت.

كُحل, در اصطلاح پیشینیان, به معناى سرمه است كه براى زینت و چهره آرایى به چشم مى مالیده و براى آن خاصیت دارویى باور داشته اند.سپسها در درمان بیماریهاى چشم, از برخى سنگهاى معدنى نیز استفاده مى كردند. و از دیگرسو, چون بیش تر داروهاى چشمى آن زمان از منابع طبیعى, بویژه از سنگهاى معدنى تهیه مى شدند,(مانند كات كبود كه از سنگهاى معادن مسى و به كمك جوهر گوگرد تهیه مى شود) و بعنوان جوهر معروف بودند; یعنى جوهر سنگها یا ماده اثرگذار سنگها. از این روى كلمه كُحل كه به این گونه داروهاى چشمى گفته مى شد, كم كم به معناى جوهر نیز در اصطلاحات عرفى و طبى و حتى ادبى وارد گردید.

به نظر مى رسد ابوزكریاى رازى نیز عنوان كُحل را به معنى جوهر یا ماده اثرگذار در نظر گرفته و سپس آن را به صورت اسم خاص براى ماده اثرگذار در شراب برگزیده است.

چنانكه در زبان لاتین نیز, پس از شناختن الكل در كتابهاى شرقى و آشنایى به نامگذارى زكریاى رازى, عنوان Esprit(اسپرى) را به معناى روح, یا جوهر, یا ماده اصلى به الكل دادند و الكل اتیلیك را در زبان فرانسه, بویژه در كتابهاى علمى و داروسازى به عنوانSpritduvin یعنى (در روح شراب) یا (جوهر شراب) نامیدند.

در زبان انگلیسى نیز, هم معنى و در ردیف همان كلمه و اصطلاح, یعنى spritofwinieو یا همان معنى عینى روح شراب یا جوهر شراب در كتابهاى علمى مصطلح است. همچنین در زبان روسى Spritبه معناى الكل مصطلح است. و اسپرى به معناى جوهر شراب است.88

2. الكل چیست؟ در علم شیمى, هر جسم شیمیایى كه از یك هیدروژن و یك اكسیژن تشكیل یافته به صورتoHنمایان و شناخته مى شود, الكل گویند. و از این روست كه از نظر علم شیمى, بسیارى از مادّه ها , مانند اسید تارتریك موجود در آبغوره و تارتراتهاى موجود در انگور و كشمش و دوشاب و سركه و گلیسیرین موجود در روغن ها و كره ها و گلیسیرین خالص طبى را نیز, علم شیمى الكل مى داند.

الكلها, مانند آب, اجسامى آمغى پروئیك اند و مى توانند در برابر اسیدهاى بسیار قوى به صورت بازبرونستد (پذیرنده پروتون) و در مقابل بازهاى قوى, به صورت اسید برونستد (دهنده پروتون) عمل كنند.89

ییك الكل از نظر ساختمانى تركیبى از یك آلكان و آب است.90

3. گونه هاى الكل: الكلها را ممكن است بر حسب تعداد بنیانهاى الكیل موجود بر روى اتم كربنى ها, كه حامل است به الكلهاى نوع اولprimary, الكلهاى نوع دومsecondary, و الكلهاى گونه سوم tartiaryطبقه بندى كرد. از میان الكلها متانول(متیل الكل) و اتانول (اتیل الكل) از همه مهم تر است.

4. نام گذارى الكلها: الكلها را مى توان به دو روش نام گذارى كرد: نخست آن كه به آخر اسم هیدروكربورى كه الكل از آن مشتق مى شود كلمه اُل(اه) بیفزایند, مانند متانول, اتانول, پروپانول و غیره و دو این كه نام گروه آلكیل كلمه الكل بیفزایند, مانند متیل الكل, بوتیل الكل و اتیل الكل.91

5. متانول. متیل الكل(الكل متیلیك) (Methyl)(ch3oh)

این ماده الكلى, داراى نقطه ذوب l 97 و نقطه جوشl 64/5 است. متیل الكل به عنوان الكل چوب شناخته شده است. زیرا مى توان آن را از تقطیر تخریبى چوب به دست آورد92. چون اگر چوب را در ظرف سربسته بدون هوا, تا cl300گرم كنند, متیل الكل به دست مى آید. در صنعت, بیش تر متیل الكل مورد نیاز را از واكنش گازهاى مونواكسید كربن و هیدروژن در مجاورت كاتالیزور اكسید روى, تهیه مى كنند.93

متیل الكل بسیار سمى است. آشامیدن آن , سبب كورى و حتى مرگ مى شود. به عنوان حلاّل و ماده اولیه براى تهیه بسیارى از تركیبهاى آلى, به طور گسترده به كار مى رود.94 همچنان كه خواهد آمد, این الكل غیر از الكل صنعتى است.

6. اتانول (الكل اتیلیك) ـ اتیل الكل: اتیل الكل (CH3CH2OH)نه تنها قدیمى ترین تركیب شیمیایى آلى سنتزى است كه به وسیله بشر مورد استفاده قرار گرفته است, بلكه یكى از مهم ترین تركیبهاى آلى نیز به شمار مى آید.95

اگر الكل, بدون هیچ پسوند و یا پیشوندى به كار رود, مقصود الكل اتیلیك با اتانول است. و در این نوشتار نیز, هر كجا واژه الكل, بدون افزودن كلمه دیگر, به كار بریم, مراد همین نوع الكل است. این همان الكلى است كه رازى آن را كشف كرده است.

ب. ویژگیهاى الكل و كاربرد آن: الكل اتیلیك در 78/3درجه سانتى گراد به جوش مى آید و در 115ـ درجه ذوب مى شود. الكل اتیلیك, آب مایه اى است بى رنگ, با بوئى ویژه.96

در صنعت, اتیل الكل به گونه گسترده اى به عنوان حلاّل براى ساختن لاك, براق كننده ها, عطرها اسانسها به كار مى رود.97 همچنین از این تركیب به عنوان محیطى براى انجام واكنشهاى شیمیایى و در تبلور استفاده مى شود. به علاوه اتیل الكل یك ماده خام بسیار مهم در سنتز تركیبهاى دیگر است.

الكل, نه تنها فراورده اى براى مصرف, بلكه در تهیه فراورده هایى همچون دهان شوى, دواى سرفه, ضدعفونى كننده ها, پاك كننده ها و داروى موى سر مورد استفاده قرار مى گیرد.98

الكل اتیلیك(اتانل) ماده آرامبخش و خواب آورى است كه به عنوان یك داروى اجتماعى مصرف مى شود. اتانل و بسیارى از الكل هاى دیگر با اثرهاى سمّى بالقوه, در صنایع شیمیایى به كار مى روند و مصرف صنعتى پاره اى از آنها زیاد است.99

1. فارماكولوژى پایه اتانول: اتانول(C2H5oH) یك مولكول كوچك محلول در آب است كه به سرعت و به طور كامل از دستگاه گوارش جذب مى شود. بخار الكل نیز مى تواند به آسانى از راه ریه ها جذب شود. پس از نوشیدن الكل در حالت ناشتا, در 30 دقیقه, سطح خونى آن به بالاترین حد مى رسد. وجود غذا در معده, جذب الكل را به واپس مى اندازد. الكل, خیلى زود پخش مى شود و پرمایگى و غلظت بافتى آن خیلى زود به حدّ پرمایگى و غلظت خونى مى رسد. حجم توزیع آن كم و بیش 0/7 لیتر بر كیلوگرم است.

بیش از 90% از الكل مصرف شده در كبد اكسیده مى شود و باقى مانده آن از راه ریه و ادرار خارج مى شود. بسیار نوشیدن آن در دراز مدت, سبب پیدایش تحمّل وابستگى فیزیكى مى شود. تحمّل نسبت به آثار سمّى الكل فرایند پیچیده اى است كه در اثر دگرگونیهاى متابولیسم و دگرگونیهاى كم تر شناخته شده اى در سیستم اعصاب به وجود مى آید.

مصرف حاد الكل بر روى سلسله اعصاب مركزى اثر فراوان مى گذارد. الكل مى تواند به آرامش بینجامد و نگرانى و دلهره را به ظاهر برطرف كند و سبب آشفتگى در سخن گفتن, آتاكسى, آشفتگى در داورى, رفتارهاى غیر ارادى, به دیگر سخن, حالت مستى (Drunkenness)گردد. این اثرها و پیامدها در هنگام افزایش سطح خونى الكل بیش تر خود را مى نمایاند و آشكار مى سازد.

اتانل, روى شمار زیادى از فرایندهاى مولكولى, اثر مى گذارد, اما در حال حاضر صاحب نظران قبول دارند كه دو جاى اصلى اثر الكل, عبارتند از: غشاهاى سلولى و آنزیمهاى موجود در مغز, همچنین تضعیف قابل توجه عضله میوكارد قلب در اثر مصرف مقادیر متوسط الكل (یعنى پرمایگى و غلظت حدود 100 میلى گرم بر دسى لیتر) دیده شده است.

افزون بر آن, اتانل گشادكننده عروق است.اتانل, همچنین سبب شل شدن رحم مى شود و تزریق وریدى آن در گذشته, براى جلوگیرى از زایمان پیش رس, مورد استفاده بوده است.

2. پیامدهاى مصرف زیاد الكل در دراز مدت: در منابع پزشكى,آگاهیهاى كمى در زمینه پیوند و بستگى دقیق بین مصرف زیاد الكل و آسیب اعضاى حیاتى یافت مى شود. با این وجود, چندین مطالعه با دقتها و بررسیهاى مناسب نشان داده است كه: نوشیدن مرتب الكل به مقدار 5 ـ 3 جرعه در روز, میزان مرگ و میر را بالا مى برد. میزان خطر به گونه روشن و آشكار در محدوده6 جرعه و بیش تر در روز افزایش مى یابد. مرگ و میر نوشندگان الكل, بیش تر بر اثر بیمارى كبدى, سرطان, خودكشى و… است.

الف. كبد و دستگاه گوارش: نوشیدن زیاد الكل, یك سلسله آشفتگیهاى متابولیك را به وجود مى آورد كه نتیجه آنها آسیب كبد و دستگاه گوارش است.

دیگر قسمتهاى دستگاه گوارش نیز, ممكن است در اثر الكل آسیب ببیند.نوشیدن الكل, سبب افزایش تراوشهاى معده و لوزالمعده مى شود و سُدّه هاى مخاطى را آشفته مى سازد. در نتیجه, بیش تر, خون ریزى شدید معده را در پى دارد.

الكل همچنین, به روده كوچك آسیب مى رساند كه به اسهال, كاهش وزن و كمبود گونه گون ویتامینها مى انجامد.

ب. سیستم عصبى: همان گونه كه پیش از این اشاره شد, مصرف مزمن الكل در دراز مدت, سبب وابستگى فیزیكى مى شود. هنگامى كه بیمار براى ترك مصرف یا كاهش مصرف الكل زیر فشار قرار مى گیرد, نشانه هاى قطع مصرف در او آشكار مى شود كه در حالتهاى سبك, به صورت ناآرامى و هیجان و انگیزش و در حالتهاى سخت, به صورت لرزشها و آشفتگیهاى سایكوزتوكسیك و دلیریوم ترمنس است. مصرف زیاد الكل, بیش تر به آشفتگى حافظه نزدیك مى شود.مصرف زیاد الكل براى درازمدت سبب پاره اى بیماریهاى عصبى, از جمله آشفتگى در اعمال هوشى و حركتى, بى ثباتى هیجانى, كاهش شدّت ادراك حسى و فراموشى مى گردد.

الكل از بینایى مى كاهد; به طورى كه پس از چندین هفته نوشیدن زیاد الكل یك نوع تیرگى بینایى دو طرفه بروز مى كند. همچنین مصرف جانشینهاى اتانل, مانند متانل, سبب آشفتگى شدید بینایى مى شود.

ج. سیستم قلبى عروقى: بین مقدار الكل مصرف شده و افزایش فشار خون پیوند مستقیمى وجود دارد كه جداى از چاقى, مصرف نمك, نوشیدن قهوه یا كشیدن سیگار است.

همچنین یك سرى مطالعات نشان داده است كه مصرف زیاد اتانل, در دراز مدت مى تواند كاركرد سیستم ایمنى را تغییردهد. افزون بر آن, نوشیدن دراز مدت الكل, خطر بروز سرطان حلق, دهان , حنجره, مرى و كبد را افزایش مى دهد. اثر مشروبات الكلى بر سیستم كبدى نیز, غیر درخور انكار است. چون مشروبات الكلى, ممكن است در بردارنده و داراى تركیبهاى بالقوه سرطان زایى باشند كه در اثر تخمیر یا در مراحل تهیه, تولید شده و مى توانند كاركردهاى كبدى را تغییر داده كه در نتیجه,پتانسیل كاركرد مواد سرطان زا افزایش مى یابد.

3. فارماكولوژى بالینى اتانل: اتانل, از ضعیف ترین داروهاى مورد استفاده انسان است و در عین حال عوارض و مرگ و میر آن از نظر شیوع بیش از مجموع كلیه داروهاى دیگر, به غیر از تنباكوست.

این موضوع درست است كه نوشیدن مقدار كم الكل, با اثرهاى آرامبخشى و خواب آور, كاهش نشانه ها و دگرگونیهاى هورمونى همراه با استرس و حتى در پاره اى مطالعه ها, با كاهش در ریسك حمله هاى قلبى است.

هرچند تعریف عارضه اى كه به نام الكلیسم شناخته شده, بسیار دشوار است, لیكن مطالعه هاى اپیدمیولوژیك مصرف الكل, آگاهیهاى مهمى از دشواریهاى فیزیكى و روانى معتادان به الكل, به دست داده است.حدود 80%بالغان, در ایالات متحده امریكا,مشروبات الكلى مى نوشند. برآورد مى كنند: حدود 5 تا 10% مردان بالغ این اجتماع در زمانى از طول زندگى خود, با گرفتاریها و دشواریهاى ناشى از مصرف الكل روبه رو مى شوند. در زنان الكلیك,زودتر از مردان, آسیبهاى مغزى و كبدى شروع مى شود.

بررسیهاى جدید روى 90000 زن و مرد كه حاضر شده اند در طول تجربه 10 ساله بارها معاینه شوند, این نكته را نشان داده كه نوشندگان 6 پیمانه مشروب در روز, یا بیش تر میزان مرگ و میرى دو برابر طبیعى داشته اند و با 3 تا 5 پیمانه در روز میزان مرگ 40تا 50% زیادتر از معمول بوده است. سرطان, سیروز كبدى و حوادث, به طور نمایان و آشكار در افزایش میزان مرگ و میر نوشندگان مواد الكلى, به مقدار زیاد نقش داشته است. دخانیات كه در بین الكلیك ها, بیش از اندازه رواج دارد, ممكن است خود یكى ازعوامل خطر مرگ بیش تر این افراد باشد.

دستاورد و نتیجه هاى به دست آمده از این بررسیها, گویاى آن است كه خطر افزایش مرگ در اثر نوشیدن الكل, داراى یك آستانه است كه این آستانه از حد 2 تا 3 پیمانه در روز شروع مى شود و میزان خطر با 6 پیمانه در روز و بیش تر از آن به شدت افزایش مى یابد. همچنین گواه ها و شاهدهایى در دست است كه نوشیدن كم الكل (در مثل یك آبجو در روز) خطر بروز انفاركتوس میوكارد را در مقایسه با افرادى كه هرگز الكل مصرف نمى كنند, كاهش مى دهد.

تحقیق در زمینه كشف اتیولوژیك خاص, یا شناخت متغیرهاى زمینه ساز اعتیاد به الكل با نتیجه هاى ناامید كننده اى همراه بوده است. شخصیت فرد, فشارهاى شدید زندگى, آشفتگیهاى روانى و تقلید از والدین هیچ یك نمى تواند عامل پیشگویى اطمینان بخشى در اعتیاد به الكل باشد. قدر مسلم آن است كه اعتیاد به الكل, در جامعه هاى گوناگون, یك سان نیست و شیوع این اعتیاد, گویا در وابستگان معتادان, بیش تر از دیگر افراد اجتماع است ( Devov,1989) میزان شیوع الكلیسم در كسانى كه یكى از والدین آنان الكلى بوده اند, چهار برابر دیگر كسان است, این یافته, هم اكنون در بررسیهاى بسیار ثابت شده است. با این همه, روشن كردن و بازنمود سهم هر یك از انگیزه ها و عاملها, مانند بدآموزیهاى خانوادگى, یا انگیزه هاى ارثى و مانند آن در پدید آوردن اعتیاد به الكل دشوار است, لیكن شاهدها و نشانه هاى حاضر حاكى از این است كه عاملها و سببهاى ژنتیك در تعیین میزان مصرف الكل توسط فرد و همچنین عوارض پزشكى نقش دارند.100

4. مسموم شدگى حادّ الكلیك: در كسانى كه توانایى نوشیدن الكل زیاد را ندارند, همان پیامدها و اثرهاى كلاسیك مسموم شدگى با داروهاى آرامبخش و خواب آور همراه با آثار قلبى (اتساع عروق) و برانگیزانندگى دستگاه گوارش بروز مى كند, چون توانایى یك كیفیت مطلق نیست, حتى معتادان به الكل نیز در اثر مصرف بیش از اندازه توان پیشین, ممكن است دچار مسموم شدگى شدید گردند, درجه مسموم شدگى بستگى به سه عامل دارد: پرمایگى و غلیظ بودن اتانل خون, سرعت افزایش پرمایگى و غلیظى الكل در خون و مدت زمانى كه این غلیظى و پرمایگى ثابت مى ماند. سیر نوشیدن الكل, چگونگى سطح جذب در دستگاه گوارش و وجود داروهاى دیگر در بدن نیز در تعیین درجه مسموم شدگى نقش دارند.

مقدار كشنده الكل, به سبب ناسانى درجه و پایه توان كسان, تا اندازه اى دگرگون شونده است. یك فرد بالغ بدون توان, مى تواند 10 ـ 7 گرم الكل در هر ساعت متابولیزه كند (اتانل موجود در 30 میلى لیتر [یك گیلاس] ویسكى, یك قوطى آبجو یا یك گیلاس شراب تقویت كننده .unfortified)

تعریف قانونى مسموم شدگى با الكل در ایالات متحده امریكا در حالتهاى گوناگون فرق مى كند, ولى پرمایگى و غلظت خونى 80 میلى گرم در دسى لیتر (17 میلى مول در لیتر) یا بیش تر به عنوان پرمایگى و غلیظى كافى براى نارسایى قضاوت و مهارتها و محكومیت در رویدادهاى رانندگى, انگاشته مى شود. میانگین پرمایگى و غلیظى الكل در حالتهایى كه به مرگ مى انجامد, حدود 400 میلى گرم بر دسى لیتر است.101

5. فارماكولژى پایه و بالینى دیگر الكلها: الكلهاى دیگرى كه با اتانل نزدیكى و همخوانى دارند, در صنعت به عنوان حلّ كننده به كار مى روند و گه گاه, مسموم شدگى شدید, با آنها دیده مى شود.

متانل (CH3oH) , متیل الكل (الكل چوب), از تقطیر انهدامى چوب به دست مى آید. این الكل به عنوان یك ماده افزودنى به بنزین, سوخت خانگى, حلّ كننده صنعتى , حلّ كننده در محلولهاى چاپ كننده گزرو گرافیك و نیز منبع غذایى براى سنتز پروتئین به وسیله باكتریها مورد استفاده قرار مى گیرد.

متانل خیلى زیاد در خانه ها یافت مى شود كه به شكل (حرارت ذخیره شده) یا در مواد شوینده وجود دارد, مى تواند از راه پوست یا تنفس, یا دستگاه گوارش جذب شده و در آب بدن پخش شود.

الكل هاى پلى هیدریك نظیر اتیلن گلیكول (CH2OHCH2OH) به عنوان مبدّل حرارت در ساختمان , ضد یخها و در حلّ كننده هاى صنعتى به كار مى روند.

اتیلن گلیكول, ظاهراً براى انسان زهرآلودگى بیش تر از دیگر حیوانها دارد.

6. مسموم شدگى با متانل: مسموم شدگى شدید با متانل, به طور معمول در الكلیك ها به وجود مى آید و ممكن است, درخور شناسایى نباشد, مگر آن كه این مسموم شدگى در گروهى از الكلیك ها دیده شود. چون متانل و متابولیتش (فورمات) خیلى بیش تر از اتانل زهرآلودگى دارند, بازشناسى خیلى زود مسموم شدگى با متانل و درمان آن, ضرورت دارد.

مهم ترین نشانه نخستین مسموم شدگى با متانل, آشفتگى بینایى است. آشفتگیهاى بینایى یك نشانه همگانى در اپیدمیهاى مسموم شدگى با متانل است.بى هوشى درازمدت, لرزش, و اسیدوز مقاوم, همگى نشاندهنده بد بودن پیش آگهى مسموم شدگى است.102

ج. روشهاى تهیه الكل: اتیل الكل یا اتانول از راههاى گوناگونى تهیه مى شود. به طور كلى مى توان گفت: دو روش براى تهیه الكل وجود دارد: روش طبیعى (تخمیر) و روش صنعتى.

1. روش سرشتن(تخمیر): چند هزار سال است كه اتیل الكل, یعنى الكلى را كه در نوشابه هاى الكلى وجود دارد, از سرشتن و خمیر كردن قندهاى طبیعى و نشاسته به دست مى آورند. هم اكنون نیز بخش بزرگى از اتیل الكل مورد نیاز جهان از این راه تهیه مى شود. براى مثال, بر روى پوست دانه هاى انگور, مخمّرى وجود دارد كه وقتى دانه هاى انگور را خرد مى كنند, آنزیم زیمار تولید شده این مخمّر, موجب تخمیر قند انگور ـ گلوكز ـ مى شود و شراب به وجود مى آید.

این آب مایه, درجه الكلى بسیار پایینى دارد.استفاده از غلات یكى از راه هاى تولید الكل اتیلیك به شمار مى آید. ابتدا دانه ها آسیاب شده و با آب درآمیخته و سپس در دیگ بخار تحت فشار, گرما داده مى شود. این عمل, موجب ژلاتینى شدن نشاسته موجود در دانه ها مى گردد. ماده هاى در هم آمیخته, به درون خمره اى ریخته, تا حرارت 60 درجه سانتیگراد (140درجه فارنهایت) سرد مى شود, سپس آنزیم آمیلاز, براى برگردانیدن نشاسته به قند ساده, بویژه گلوكز به محیط افزوده مى گردد كه این, شرایط ایجاد 95 درصد تولید ممكنه از لحاظ تئوریك محصول را مهیا مى سازد. هنگامى كه محلول قندى حاصل تا حدود 32 ـ 26 درجه سانتیگراد(90 ـ 80درجه فارنهایت) سرد شد, به خمره تخمیر انتقال و به آن سلولهاى مخمرى اضافه مى شود. مخمر ایجاد محلول الكلى با غلظت 12 ـ 8% مى كند كه در مراحل بعد, از داخل دو لوله تقطیر عبور داده مى شود و در این حالت, الكل از بقایاى دانه ها جدا مى گردد. اولین لوله تقطیر یك محلول 50%الكل (درجه 100) تولید و دومین لوله غلظت الكل را به 95%(درجه190) مى رساند. در نهایت, محلول حاصل آبگیرى مى شود تا یك الكل اتیلیك خالص با درجه 200 به دست آید. از بقایاى دانه ها كه حاوى 30 ـ 22% پروتئین است, مى توان به عنوان غذاى چهارپایان استفاده كرد.103

الكل, بیش تر از تخمیر ملاس به دست مى آید. به این ترتیب كه ملاس به دستگاه تخمیر با گنجایش 50000 تا 100000 گالن و محتوى سولفات آمونیوم و فسفات به عنوان منبع نیتروژن, گوگرد, فسفر و بافر با 4/5 PH= افزوده مى شود.پس از آن كه مخمر ساكارومیسس سرویزیه, به مجموعه اضافه گردید, محیط كشت مرتب تكان داده مى شود و به مدت 48 ساعت در حرارت 25 درجه سانتیگراد قرار مى گیرد. در نتیجه, محلولى به وجود مى آید كه داراى غلظت الكلى 10 تا 14 درصد است. در مجموع, افزون بر الكل , مقداركمى از مواد تركیبى دیگر نیز وجود دارد.104

2. روش صنعتى: مواد اولیه, جهت تهیه الكل به روش صنعتى, از منابع طبیعى مواد اولیه آلى, یعنى نفت, گاز طبیعى, زغال سنگ, و توده هاى زیستى به دست مى آید.

این روشها عبارتند از:

1. هیدراسیون آلكلنهاى بدست آمده از كراكنیگ نفت.

2. فرآیند اكسو از آلكلنها, كربن منواكسید و هیدروژن.

از این ماده ها, در فرایندهاى پیچیده, الكل اتیل به دست مى آید.در این فرایند, اجزاى خاصى از مواد نفتى, كه شایستگى بدل شدن به الكل را دارند, جدا و این اجزا از میان محفظه خاصى كه 400 تا 600 درجه فارنهایت حرارت دارد مى گذرد. در این درجه حرارت, مولكولهاى آلى مواد نفتى شكسته و به مولكولهاى كوچك تر, دگر مى شود.

این روش, انرژى بسیارى لازم دارد, از این روى, پرخرج است.

روش ارزان تر و قدیمى تر ساخت الكل, همان تخمیر و سرشتن تركیبهاى قندى به وسیله مخمرها و تولید الكل اتیلیك است.105

3. الكل تقطیرى به عنوان سوخت: در سالهاى اخیر, به خاطر كمبود انرژى, علاقه به استفاده دوباره از الكل اتیلیك, به عنوان سوخت مایع در اتومبیلها, سیستم گرم كننده خانه ها و… به وجود آمده است. در حقیقت, این كار تازه اى نیست. در گذشته هاى دور از الكل براى روشنایى و گرم كردن اجاقها استفاده مى شده است. الكل اتیلیك ممكن است به عنوان سوخت مایع در تركیب با بنزین و یا به عنوان الكل خالص حاصل از غلات (با درجه 95) استفاده گردد. استفاده از این نوع الكل, براى سوخت موتورى, داراى برتریهاى ویژه اى است. این نوع سوخت را مى توان با یك دگرگونى كوچك در موتورها, با كارآیى همانند بنزین اكتان, كه از ایجاد صداى موتور جلوگیرى مى كند, استفاده كرد.

سوختارى و آتش گرفتگى (احتراق) در این شرایط, كامل است, به گونه اى كه گازهاى سمى, بسیار كم نشر مى یابند و سمى بودن آن نیز, كم تر از گازى است كه از سوخت بنزین حاصل مى شود.

موتورهایى كه از الكل استفاده مى كنند, 20 تا 40 درجه فارنهایت سردتر از موتورهاى دیگرند و احتمال داغ كردن آنها كاهش مى یابد.106

3. استفاده از الكل جهت ساخت داروهاى آرام بخش ـ خواب آور: الكلها یكى از تركیبهاى آرام بخش ـ خواب آوریند كه امروزه مورد استفاده قرار مى گیرند.اثر آرام بخش ـ خواب آور الكل از قرنها پیش شناخته شده است. با این وجود, نخستین عضو این گروه; یعنى متانول, به دلیل پدید آورى كورى مصرف دارویى نداشته و استفاده درمانى از اتانول نیز, كه نمونه اى از یك الكل با اثر آرام بخش ـ خواب آور است, به دلیل پدید آورى الكلیسم بازداشته شده است و بیش تر از آن براى نشاط آورى استفاده مى شود.

امّا با این حال, الكلهایى مانند: اتكلروینول و متیل پنتینول هنوز هم مورد استفاده قرار مى گیرند.107

اتكلروینول: این تركیب در سال 1955 به عنوان یك داروى آرام بخش ـ خواب آور ملایم معرفى و وارد بازار گردید. از این دارو, بیش تر براى القاى خواب در بیمارانى كه مبتلا به كم خوابى (insomnia)ساده هستند (دوز500 میلیگرم) و یا به عنوان آرام بخش روزانه (دوز 100 ـ 200 میلیگرم) استفاده مى شود. اثر آن, خیلى زود ظاهر مى شود و حدود پنج ساعت دوام مى یابد. اتكلروینول , آب مایه بى رنگ و یا متمایل به زرد با بوى تند است و رنگ آن در اثر نور و یا هوا تیره مى گردد.

متیل پنتینول: آب مایه بیرنگ و یا گرایا و میل كرده به زرد, با نقطه جوش 120 درجه است كه در آب حلّ و با حلّ كننده هاى آلى مانند اتر, كلر و فرم و اتانول درآمیخته مى شود. این تركیب, افزون بر اثر خواب آور, داراى اثر آرامش بخش نیز بوده و مى تواند احساس ترس و آشفتگیها و اختلالهاى عصبى را از بین ببرد. اثر دارویى آن, به سرعت بروز و در زمانى كوتاه (حدود دو ساعت) از بین مى رود.108

4. سرم الكل: همان گونه كه گفته شد, نوشیدن مقدار زیاد الكل, سبب مسموم شدگى مى گردد. یكى از راه هاى ویژه درمان مسموم شدگى شدید با متانل, وقفه متابولیسم متانل به وسیله تزریق محلول 10% اتانل از راه وریدى است.109

5. الكل صنعتى چیست؟در رساله هاى موجود و فتاواى فقیهان عصر حاضر, الكل صنعتى از الكل طبى جدا و حكم جداگانه اى براى آن بیان شده است, در حالى كه با شرحى كه داده شده, الكل صنعتى همان الكل اتیلیك است. بدین صورت كه براى كارهاى صنعتى, در حدود 5% الكل متیلیك,5% از یك ماده شیمیایى بدبو, مانند متانل و یك ماده رنگى بنفش, مانند پیریدین, به الكل اتیلیك مى افزایند, تا قابل ٌآشامیدن نباشد و به آسانى از الكل طبى, بازشناخته شود. این الكل را الكل صنعتى یا الكل تقلیلى مى نامند. الكل متیلیك ـ متانول ـ و پیریدین, بسیار سمّى هستند و با تقطیر ساده, نمى توان آنها را از الكل اتیلیك جدا كرد.110

پس الكل صنعتى, همان الكل اتیلیك است كه به علّت ناخالصى ها و مواد سمّى موجود در آن, قابل شرب نیست.

د. بررسى فقهى الكلها: پیش از این یادآور شدیم, الكلها داراى گونه هاى گوناگونند. دو گونه مهم آن, متانول یا متیل الكل و اتانول یا اتیل الكل است. اتیل الكل نیز خود به دو قسم الكل طبى و الكل صنعتى تقسیم مى گردد. با توجه به این كه در بخشهاى پیشین, گونه هاى الكلها را از جهت موضوعى شناختیم, در این بخش, حكم هر یك از آنها را به شرح بیان خواهیم نمود. پیش از آن, یادآورى این نكته بایسته است كه الكل , از گزاره ها و موضوعهاى جدیدى است كه در عصر تشریع موجود نبوده است. از این روى, واژه الكل در كتابها و آثار فقهى و دلیلهاى اجتهادى, یافت نمى شود. اما از آن جا كه الكل, همان جوهر خمر و روح شراب است, شاید گفته شود: دلیلهاى پاكى , یا نجسى خمر, این نوع الكل را در بر مى گیرد و از نظر موضوع, حكم یاد شده, آن را پوشش مى دهد و یا این كه الكل, خود, به عنوان آب مایه هاى مستى آور, مصداق روایات بالا قرار مى گیرند . از این روى, در این بررسى, این دو گزاره, باید روشن گردند:

1. الكل, همان خمر اصطلاحى است.

2. الكل, آب مایه مستى آور است.

و این دو گزاره بر این پیش فرض استوار است كه خمر و آب مایه هاى سُكرآور نجس باشند و گرنه اگر دلیلهاى از ثابت كردن نجس بودن خمر و آب مایه هاى سُكرآور , ناتوان باشند, سخن از پاكى و نجسى آن جایى نخواهد داشت




نوع مطلب :
برچسب ها :

       نظرات
دوشنبه 7 آذر 1390
محمد باباپور